Piyasa Kavram?, Çe?itleri ve Özellikleri
?ktisadi aç?dan piyasa, al?c? ve sat?cıların birbirleri ile kar??lıkl? ileti?im içinde olduklar? ve mübadelenin meydana geldi?i bir yerdir. Piyasa çok say?da al?c? ve sat?c?nın bir araya geldi?i yerdir ve organize bir yap?ya sahip olmas? durumunda somut biçimiyle borsa olarak tanımlanır.
Mali Piyasalar, Kurumlar ve Araçlar?
Bir ülkede fon kullananlar ile fon arz edenler arasında fon ak?mlar? düzenleyen kurumlar, ak?m? sa?layan araç ve gereçler ile bunlar? düzenleyen hukuki ve idari kurallardan olu?an yap?ya mali piyasa denir.
Mali piyasa be? ana unsurdan olu?maktadır:
- Tasarruf sahipleri (fon arz edenler)
- Yatırımcılar (fon talep edenler)
. Yatırım ve finansman araçlar?
. Yardımc? kurulu?lar
. Hukuki ve idari düzen
Ekonomi ?çerisinde Mali Piyasaların ??levleri
a) Fon aç??? / fazlas? olan katılımcılar aç?sından:
Bir mali sistemde her durumda aşağıdaki e?itlik geçerlidir. Bu durumda her mali sistemde fon fazlas? veren birimler ile fon aç??? olan birimler sistemin kullanıcılar? olarak kar??mıza çıkmaktadır.
Mali sistemin ortaya çıkmas? ve biçimlenmesi ise borç alanlar (yatırımcılar) ile borç verenler (tasarruf sahipleri) arasında olanaklar ve ihtiyaçlar arasındaki miktar, vade ve di?er ko?ullardaki uyu?mazlıklar? gidermeye yönelik olmu?tur.
b) Mali aracılar aç?sından
Mali aracılar tamamen bir komisyoncu (agency-broker) gibi borçlunun ihraç etti?i menkul k?ymetleri (tahvil, finansman bonosu, hisse senedi vb.) tasarrufların? kullandırmak isteyenlere bir komisyon kar??l??? pazarlayarak faaliyet gösterebildikleri gibi, bu menkul k?ymetleri portföyünde ta??yarak (broker-dealer) ya da fon aç??? olanlara kullandırmak üzere tasarruf sahiplerinden fon sa?lamak için onların ihtiyaçlarına uygun enstrümanlar üreterek (vadeli-vadesiz mevduat, mevduat se?1ifikas? vb.) de faaliyet gösterebilirler. Buna göre sistemdeki mali aracılar aşağıdaki gibi adlandırılabilirler
- Bankalar – Arac? Kurulu?lar – Yatırım Ortaklıklar? – Sosyal Güvenlik Kurulu?lar? – Sigorta ?irketleri – Kooperatifler – Genel Finans Ortaklıklar?
Ekonomide Fon Ak?mlar?
Mal ve hizmet kar??l??? yap?lan ödemeler ve borç alma, borç verme, yatırım gibi ekonomik aktiviteler bir ekonomik sistem içinde gerçekle?tirilmektedir. Bu aktivitelerden spot olarak gerçekle?tirilen mal ve hizmet alım-sat?mlar? “reel sektör”ü belirlerken, mali varlık ve yükümlülüklerde ki el de?i?imleri “mali sektör”ü belirlemektedir.
Vadelerine Göre Mali Piyasalar
Mali piyasalar? vadelerine göre ikiye ay?rmak anlaml? olacaktır. Her ne kadar piyasadaki faiz oran? makro düzeyde çok etkin de olsa, dar anlamda baktığınızda zaten piyasadaki tüm tarafların makro oran? kabullendiklerini ve a?a?? yukar? tüm i?lemlerin benzer faiz oranlarından gerçekle?ti?ini görürüz. Buna göre i?lemler için mikro düzeyde vade yapısı önemlidir. Vade yap?sına göre piyasay? ikiye ay?rıyoruz:
Sermaye Piyasas?: Orta ve Uzun Vadeli Fon Arz ve Talebinin Kar??la?t??? Piyasa
Para Piyasas?: K?sa Vadeli Fon Arz ve Talebinin Kar??la?t??? Piyasa
Bu ayrım ile aslında hemen her ülke ekonomisinde yer alan iki temel piyasay? tanımlam?? olduk Sermaye ve para piyasası. Bu piyasalar kimi zaman kolay olduğu için i?lem gören enstrümanlara göre tanımlanmaya çal???l?rlar ancak do?ru ayrım bizim yapt???mız gibi vade bazl? olmal?dır.
Zira baz? enstrümanlar vadelerine göre her iki piyasada birden olabilecektir. Uzun vadeli devlet iç borçlanma senedi sermaye piyasası arac? sayıl?rken, kısa vadeli borçlanma senetleri yalnızca vadeleri gere?i para piyasası enstrüman? olarak tanımlanacaktır. Bu arada kısa vade ve uzun vade ayrımının sorunlu olduğunun farkınday?z. Bu o kadar sorunlu bir mevzudur ki, ünlü iktisatç? Keynes dahi; “Üstat, çal??malar?nızda ‘uzun vadede sistem dengeye gelir’ diyorsunuz, ama .nedir bu uzun vade?” sorusunu biraz Asena vari bir cevap ile; “Uzun vadede siz ve ben ikimiz de ölmü? olaca??z” ?eklinde yorumlam??tır. Demek ki uzun vade ve kısa vade ayrımlar? için ciddi bir belirsizlik var. Ancak yine de bu a?amada imdadımıza “resmi görü?” yeti?iyor. Her ne kadar vade kavram? yatırımc?ya, piyasaya, enstrümana ve ekonomiye göre göreceli de olsa resmi görü?e göre ayrım 1 yıl. O halde
1 yıldan kısa vadeli fon arz ve talebinin kar??la?t??? piyasa para piyasası, 1 yıldan uzun vadeli fon arz ve talebinin kar??la?t??? piyasa ise sermaye piyasasıdır.
Biraz önce bahsi geçmi? bir tanım vard?: Devlet iç borçlanma senetleri. ??te bu o bizim me?hur D?BS. Hani televizyonda ve gazetelerde vatanda? anlamasın diye kullan?lan ve “herhalde bu çok mühim birşey, ben zorlamayım nas?l olsa anlamam” dedi?imiz stopaj, eurobond, valör var ya, i?te onlardan biri. Ama gördü?ümüz gibi çok ciddi bir ?ey de?il. Hazinenin iç borçlanma amac?yla satt??? borçlanma senedi, yani tahvil ya da bono.
